“เอกสารตรวจราชการมณฑลฝ่ายเหนือ ร.ศ. ๑๒๑ ของพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าเพ็ญพัฒนพงษ์” เป็นรายงานการตรวจราชการมณฑลนครสวรรค์ มณฑลพิษณุโลก และมณฑลพายัพ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๖ ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม (พระองค์เจ้าเพ็ญพัฒนพงษ์) ผู้ช่วยปลัดทูลฉลองกระทรวงเกษตราธิการ เนื้อหานำเสนอเส้นทางเสด็จฯ ภูมิศาสตร์ สภาพบ้านเมือง วิถีชีวิต พร้อมทั้งพระดำริและข้อเสนอแนะในการแก้ปัญหาด้านการเกษตรและการชลประทาน ถือเป็นหนึ่งในหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่สะท้อนการปฏิรูปการเมืองการปกครอง เศรษฐกิจ และสังคมของหัวเมืองภาคเหนือในช่วงปฏิรูปประเทศได้อย่างชัดเจน